Gewrichtsklacht (of gewrichtsirritatie of artrose)

Onderstaande uitwerking is een aanvulling op de fysiotherapeutische behandeling: de fysiotherapeut geeft aan welke informatie, adviezen en oefeningen voor u van belang zijn.

.
Wat is een ‘gewrichtsklacht’
  • Anatomie
    • In een gewricht komen (meestal) twee botten bij elkaar. Om de uiteinden van de botten ligt het gewrichtskraakbeen, rond de botuiteinden zit het kapsel en binnen het kapsel zit gewrichtsvloeistof. In sommige gewrichten zit een meniscus. Langs het gewricht lopen er bandjes (die botten met elkaar verbinden), spieren, pezen, zenuwen, bloedvaten en lymfevaten. In het kraakbeen zitten geen 'gevoelszenuwen' dus kan het geen pijn veroorzaken.
    • Zie video gezondheidsplein: kijkoperatie ivm uitleg anatomie gewricht
    • Zie 'google afbeeldingen': gewricht. Neem met de fysiotherapeut door welke afbeeldingen voor u relevant zijn.
    • Zie video van website 'schooltv': gewrichten / geraamte
  • Bij een gewrichtsklacht kan het kraakbeen, de gewrichtsvloeistof, de meniscus, het kapsel, de banden en pezen rond het gewricht aangedaan zijn. Ook kan er sprake zijn van botvorming langs de rand van het gewricht
  • Zie filmpje van thuisarts.nl: artrose, zie onder afbeelding van filmpje

SAM 3843

  • Soorten gewrichtsklachten
    • Gewrichtsirritatie: bijvoorbeeld na een trauma
    • Ontsteking in gewricht
    • Kwaliteitsvermindering van gewricht (artrose): bijvoorbeeld door ouder worden. Aanwezigheid artrose wil niet zeggen dat er (pijn) klachten zijn, zie verder bij behandelaars/huisarts
  • Gewrichtsklachten in de hand kunnen een indicatie zijn voor gewrichtsklachten in andere gewrichten in de toekomst
  • Beschadigd kraakbeen herstelt nauwelijks. Oorzaak is dat kraakbeen weinig cellen bevat die nodig zijn voor nieuw weefsel en omdat kraakbeen slecht doorbloed is. 
  • Eventueel terugkomen gewrichtsklacht na vermindering klachten hangt af van de grootte van het letsel en de mate waarin het gewricht daarna  belast wordt
  • Gewrichtsklachten vragen vaak om lang herstel (enkele maanden tot 1 jaar) en soms blijven de klachten aanwezig of komen regelmatig terug (bijvoorbeeld bij artrose)
  • Goede doorstroming van gewrichtsvocht rond het gewrichtskraakbeen is belangrijk bij gewrichtsklachten. Dit bereiken door afwisselend belasten van aangedane gewricht: zorgt voor indrukken en ontlasten van het gewrichtskraakbeen, waardoor vocht uit het kraakbeen geperst wordt en weer wordt aangezogen (inclusief voedingsstoffen en afvalstoffen). Daarom is het advies bij gewrichtsklachten om in beweging te blijven (niet te veel maar zeker niet te weinig).
  • Neem met de fysiotherapeut door welke informatie voor u zinvol is
Hoe kan een ‘gewrichtsklacht’ ontstaan
  • Vaak niet duidelijk: voor geen van de onderstaande oorzaken is het zeker dat het de (mate van) pijn veroorzaakt! Bij de een veel pijn en de ander weinig pijn. Zie aanvullende informatie 2.17
    • Ouder worden, leeftijd: artrose
    • Hormonale factoren: Bij vrouwen meer gewrichtsklachten na menopauze
    • Aanleg / genetische factoren
    • Achterliggende ziekte: reuma, jicht, oseoporose, spierziekte
    • Overbelasting: werk / sport (bij mannen vaker sprake van heupgewrichtsklachten, wrs door voetbal verleden in jeugd) / overgewicht 
    • Onderbelasting: bv periode gips
    • Doorgemaakt trauma of eerder doorgemaakt trauma (botbreuk, ontwrichting): bij heupartrose 1.6%, bij knieartrose 9.8% en bij enkel artrose 79.5% 
    • Eerder doorgemaakte operatie: bv na meniscusoperatie
    • Anatomische variatie: hypermobiliteit, scoliose, beenlengte verschil, O benen, X benen
    • Raciale verschillen
    • Bacteriële ontsteking: bv ziekte van Lyme
    • Reactie van het afweersysteem: reactieve gewrichtsontsteking
  • Centrale sensitisatie: zenuwuiteinden rond aangedane gewricht geven signalen af naar hersenen via het ruggemerg. Vanuit het overprikkelde ruggemerg of hersenen komen signalen terug naar aangedane gewricht. Deze overprikkeling is beinvloedbaar door psychische factoren, sociale factoren, stress, beeld wat met heeft tav artrose. Zie ook aanvullende informatie 2.18 en zie google afbeeldingen 'centrale sensitisatie'
    • Relatief weinig belasting veroorzaakt veel klachten
    • Klachten voelbaar in uitgebreid gebied, terwijl dat niet algemeen is
    • Pijn verspringt
  • Neem de oorzaak van uw klachten met de fysiotherapeut door
Welke verschijnselen kunnen optreden bij een ‘gewrichtsklacht’
  • Pijn van gewricht en weefsels (pezen, spieren en banden) rond het gewricht
    • Bij bewegen
    • Startpijn
  • Zwelling
  • Warmte
  • Crepitaties (kraken, “zanderig” geluid) bij het bewegen. Soms kunnen de gewrichten een krakend en/of schurend geluid maken tijdens bewegingen. Deze geluiden hebben niets te maken met de ernst van de artrose.
  • (Start) stijfheid: afname beweeglijkheid, die geleidelijk ontstaan is
  • Verminderde spierkracht/ stabiliteit rond het gewricht als klachten langer aanwezig zijn
  • Functieverlies: hinder in dagelijkse leven
  • Botharde verdikking rond gewricht
  • Neem de verschijnselen die bij u aanwezig zijn met de fysiotherapeut door
Wat zijn mogelijke behandelaars bij een ‘gewrichtsklacht’
  • Fysiotherapeut
    • De eigen fysiotherapeut geeft aan welke informatie, adviezen en oefeningen zinvol zijn, zie verder. 
    • Pijneducatie: Goed inzicht in klacht en hoe die klacht te beinvloeden is: actief blijven, uitleg dat atrose niet betekent veel klachten, pijn betekent niet minder bewegen....
    • Begeleiden,stimuleren en coachen zodat cliënt activief blijft ondanks de pijnklachten tgv de gewrichtsklacht. Zie aanvullende informatie 2.9.2 en 2.10
    • Eventuele begeleiding door fysiotherapeut (voor patiënten die het niet lukt zelfstandig een actieve leefstijl te ontwikkelen en/of te onderhouden) afstemmen op wensen/hulpvraag patient. 
      • Wil patient na de begeleiding naar een fitnessclub: beweegprogramma (oefeningen en activiteiten) laten plaatsvinden in fitnessruimte fysiotherapiepraktijk, zodat hij/zij bekend raakt met fitnessapparaten. Zie video 'Jeroen Bosch ziekenhuis' met impressie fysiofitness en zie onder afbeelding van video.
        • SAM 5745 001
      • Wil patient oefeningen en activiteiten zelf thuis oppakken: oefeningen en activiteiten doornemen die patient zelf kan doen (algemene oefeningen en oefeningen met elastische band/ gewichtjes)
      • Wil patient in een groep of individueel begeleid worden: doornemen activiteiten die mogelijk zijn
  • Huisarts 
    • Medicatie:
      • Meningen tav glucosamine zijn verdeeld, zie aanvullende informatie: 2.5.2 en 2.7
      • Pijn is vaak moeilijk te bestrijden, zie aanvullende informatie 2.9.3
      • Injectie, zie onder bij specialist
    • Onderzoek: echo, röntgen. Röntgenfoto's zijn zelden nodig: artrose is niet altijd te zien op een foto terwijl er wel klachten zijn, en soms is er wel artrose zichtbaar zonder dat die persoon klachten heeft. Zie aanvullende informatie: 2.2.1
    • Doorverwijzen: 
      • fysiotherapeut
      • Naar specialist, revalidatiearts/ neuroloog of pijnteam als pijn lang aanwezig is (langer dan 3 maanden), erger wordt ondanks therapie, als pijn regelmatig terugkomt
  • Huisartsondersteuner: doornemen activiteiten 
  • Specialist, orthopeed
    • Onderzoek: echo, MRI, röntgen, kijkoperatie. Zie 'startpunt radiologie': schouder / elleboog  hand / heup / knie / enkel (zie ook boven bij huisarts) en zie 'radioassistent'
    • Injectie corticosteroid en lidocaine. Een injectie kan zinvol zijn (bij uitzondering doen!) in combinatie met oefentherapie, afvallen, pijnstilling en beweegadviezen. Zie aanvullende informatie 2.11 (artikel tav knie)
    • Kijk (operatie). Regelmatig hebben mensen na een kijkoperatie bij artrose toename van de pijnklachten. Een kijkoperatie dient dus met terughoudendheid te worden verricht. Ziej aanvullende informatie 2.12 (artikel tav knie)
    • Operatie:  kijkoperatie: microboringen ter herstel kraakbeen (in ontwikkeling)/ prothese. Zie video gezondheidsplein: kijkoperatie
    • Celtherapie (in ontwikkeling): cellen halen uit gezondkraakbeen en buiten het lichaam in een laboratorium ze vermeerderen. Daarna terugplaatsen, waar nieuw kraakbeen kangroeien
    • Hulpmiddelen: brace 
  • Pijnpoli/ pijnteam : samenwerking tussen revalidatie arts/ anesthesist/ fysiotherapeut/ psycholoog. (mogelijk sprake van sensorische sensitisatie: zie boven bij 'ontstaan klachten')
  • Diëtiste bij overgewicht. Een beetje afvallen vermindert de kans op artrose met een kwart, zie aanvullende informatie 2.5.5
  • Podoloog: zooltjes (bij knieklachten)
  • Neem met de fysiotherapeut door welke hulpverleners een aanvulling kunnen zijn op de behandeling
Welke adviezen kunnen zinvol zijn bij een ‘gewrichtsklacht’
  • Een gezonde leefstijl is erg belangrijk: Zie filmpjes op de website 'de thuisrtars.nl' over een gezonde leefstijlgezond eten / meer bewegen / gezonde leefstijl volhouden
  • Inzicht in belastende situaties, en hoe dat te voorkomen.
  • Zorg voor ontspanning van de spieren rond het gewricht en het aangedane gewricht door
    • Zelfmassage. Zie 'oefeningen divers' en kijk bij 'massagetechnieken' 
    • Losmaakoefeningen: vaak en kort doen, zie verder
    • Ontspanningsoefeningen. Zie 'oefeningen divers' en kijk bij 'ontspanning'. Neem met de fysiotherapeut door welke ontspanningsoefening voor u goed is
    • Warmtepakking op spieren of koude pakking op gewricht. Zie 'hulpmiddelen' op deze site en kijk bij 'spieren'. Pijn dempen door koude pakking op het gewricht (tien minuten, doekje tussen pakking en huid, twintig minuten tussen elke koudebehandeling). Zie onder afbeelding van 'bol.com' bij 'coldpack'

9200000074651087

  • Maak gebruik van hulpmiddelen (bespreken met orthopeed of fysiotherapeut): loophulpmiddel, bandage, brace of zooltjes. Zie 'hulpmiddelen' op deze site, kijk bij 'lopen' en/of bij 'ondersteuning'. Neem met de fysiotherapeut door welk loophulpmiddel bij u nodig is. Zie filmpje en onderstaande afbeelding van website 'samenbeterthuis.nl’.

Hqdefault

  • Adviezen tav bewegen en sporten
    • Activiteiten bijhouden en bespreken eventueel bespreken met de fysiotherapeut of huisartsondersteuner
    • Als er sprake is van een in-actieve leefstijl kan fysiotherapie zinvol zijn om oefeningen aan te leren en adviezen te krijgen om te bewegen. Als er zelf voldoende motivatie is om de leefstijl aan te passen is therapie niet altijd nodig. Regelmatig bezoek aan een fitnesscentrum en/of dagelijkse lichaamsbeweging aangepast aan de eigen mogelijkheden en/of oefeningen, kunnen voldoende zijn.
    • Gedoseerd bewegen vermindert verstijving van het gewricht en verbetert de belastbaarheid: In beweging blijven (essentieel bij gewrichtsklachten!), maar overbelasting voorkomen. 
    • Maak gebruik van pijnstillers om in beweging te kunnen blijven en goed te kunnen slapen (niet met pijndempers zwaar belasten!)
    • Bespreek samen met de fysiotherapeut welke sport/ activiteit voor u geschikt is: duurtraining (wandelen, fietsen, zwemmen) en/of intervaltraining (bijvoorbeeld inspanningsblokjes van 5 minuten) en/of krachttraining. 
    • Doe functionele oefeningen: opstaan en gaan zitten, liggen en opstaan, iets zwaars (bv stofzuiger) optillen en wegleggen. 
    • Zorg voor goede warming up en cooling down
    • Bespreek met de huisarts of  fysiotherapeut of er beperkingen zijn.
    • Maak samen met de fysiotherapeut een trainingsschema
    • Fietsen / hometrainer is een goede activiteit bij kraakbeenletsels in de benen
    • Trainen in het water is zinvol omdat de spieren versterkt worden, zonder dat gewrichten te zwaar belast wordt. Zie ook video's op website 'physiotec', aquatherapie.
    • Bij fitness: trainen zonder of met beperkte gewichten
    • Nadeel van fitnessen in club is dat er vaak te lang en te zwaar getraind wordt, wat overbelasting geeft. Beter vaak en kort trainen (gaat thuis met hometrainer, gewichtjes, dynaband makkelijker)
    • Als u een sport niet meer kunt uitoefenen, zoek dan naar alternatieven

      • Fitnessprogramma voor thuis of in fitnessclub: loopband waarbij de handen vastgehouden moeten kunnen worden aan de stangen / hometrainer/ duo trainer/ roeiapparaat.
      • Gebruik maken van DvD met 'virtuele wandelingen en fietstochten' (zie Bol.com)
      • Gebruik maken van een spelcomputer: 'Wii training' (zie video op website 'gezondheidsplein': 'trainen met Wii').

  • Sporten & risico op gewrichtsletsel
    • Laag risico: zwemmen, fietsen, golf, wandelen, aquarobics, tai chi, callanetics, skiën, roeien, joggen. 
    • Gemiddeld risico: wielrennen, wedstrijdroeien, schaatsen, rotsklimmen, gewichtheffen, skaten, snelwandelen, tafeltennis, paardrijden
    • Hoog risico: voetbal, rugby, tennis (enkel), squash, sprinten, handbal, volleybal, basketbal, hocky   
  • Neem met de fysiotherapeut door welke adviezen voor u zinvol zijn  

Welke oefeningen kunnen zinvol zijn bij een ‘gewrichtsklacht’

.

SAM 3820

  • Punten die van belang zijn bij deze klacht
    • Volg altijd het protocol van de specialist of fysiotherapeut
    • Oefeningen mogen iets pijn veroorzaken. Eventuele pijn bespreken met de fysiotherapeut. Als de oefeningen bij lichte oefeningen veel klachten veroorzaken is er mogelijk sprake van 'centrale sensitisatie' (zie boven bij 'ontstaan klachten'). Dan belangrijk om rustig op te bouwen en goede uitleg te geven!!
      • Artrose betekent niet altijd pijnklachten
      • Meer bewegen/pijn bij bewegen betekent niet schade
    • Houdingsgevoel en gewrichtsgevoel oefeningen om een stand in gewricht te handhaven die het minste overbelasting geeft
    • Losmaakoefeningen voor ontspanning van spieren en gewrichten en voor een optimale beweeglijkheid in het gewricht waardoor eindstandige pijn minder snel optreed
    • Krachttraining en stabiliserende oefeningen voor stevigheid en stabiliteit rond het gewricht
    • Duurtraining zorgt voor een goede doorstroming van gewrichtsvocht rond het gewrichtskraakbeen. Afwisselend belasten zorgt voor het steeds indrukken en ontlasten van het gewrichtskraakbeen. Hiermee wordt water uit het kraakbeen geperst en weer aangezogen (inclusief voedingsstoffen en afvalstoffen)
    • Fuctionele oefeningen (wandlen. fietsen, traplopen....). Het is niet duidelijk welke oefeningen zinvol zijn bij artrose (zie aanvullende informatie: 2.6). Functionele oefeningen lijken dan het meest belangrijk om te doen.
  • Voor oefeningen en algemene informatie bij oefeningen
  • Functionele oefeningen zijn belangrijk omdat dit in het dagelijkse leven toegepast kan worden en omdat de te oefenen spier en/of gewricht dan deel uit maakt van een natuurlijke beweging
  • De fysiotherapeut kan (als zowel de fysiotherapeut en de patiënt er achter staan!) een opname maken van de oefeningen die voor u van belang zijn (met telefoon van fysiotherapeut en mailen of met telefoon/ ipad van patiënt), zodat u thuis dit terug kan zien)
  • Neem met de fysiotherapeut door welke activiteit/sport u het beste kan doen

SAM 3817

  • De fysiotherapeut maakt een oefenprogramma van de oefeningen die u thuis kan doen

  1. Websites 
    1. Koninklijk Nederlands Genootschap Fysiotherapie: leven met pijnlijke en stijve gewrichten
    2. Nederlandse Orthopaedische Vereniging (NOV), zorg voor beweging: op weg naar kraakbeenherstel het lab kweekt kogellagers / artrose vroeger, nu en straks
    3. Filmpje op de website van 'gezondheidsplein': wat is artrose  
    4. De fysiotherapeut: artrose
    5. Artrose zorgnet
    6. Sportzorg.nl: artrose en sporten
    7. Kiesbeter.nl: artrose
    8. Alles over sporten: Sporten met artrose
    9. Medicinfo: Gewrichtpijn
    10. Zie ook op deze site: pijn, chronisch / reuma / jicht / reactieve gewrichtsontsteking / hulpmiddelen / zie gewricht bij elk onderdeel op deze site
  2. Onderbouwing  
    1. Richtlijnen
      1. KNGF: De diagnose artrose
        1. Vanwege het ontbreken van een duidelijk verband tussen de ernst van de klachten en functionele beperkingen enerzijds en de mate van radiologische afwijkingen anderzijds is dergelijk aanvullend onderzoek voor het stellen van de diagnose in de eerste lijn niet zinvol
      2. Achtergronddocument bij de Richtlijn 'Handelen van de bedrijfsarts bij werknemers met klachten aan arm, nek of schouder (KANS) (gedeeltelijk herziene versie, 2014): zie H 5, blz 54
    2. Boek: Onderzoek en behandeling van artrose en artritis H2 (Addendum artritis), Koos van Nugteren, Dos Winkel
    3. Bewegen en artrose (2010), Sita M.A. Bierma-Zeinstra, bijzonder hoogleraar in artrose en gerelateerde aandoeningen
    4. Fysio forum: Zoekopdracht 'artrose'
    5. Minerva, Tijdschrift voor Evidence Based Medicine. Oefenprogramma's voor artrose van de onderste ledematen (2014). Wat is het effect van verschillende oefenprogramma’s in vergelijking met geen oefeningen of met andere oefenprogramma’s op pijnverlichting en functieverbetering bij patiënten met artrose van de onderste ledematen?
      • Deze netwerk meta-analyse van heterogene studies besluit dat sommige vormen van oefentherapie effectief zijn voor pijnverlichting en functieverbetering bij patiënten met artrose in de onderste ledematen. Omdat er te weinig studies zijn die verschillende vormen van oefentherapie direct met elkaar vergelijken kunnen we nog steeds geen uitspraak doen over welke vorm van oefentherapie het meest effectief is op het vlak van pijnverlichting en functieverbetering bij knie-en heupartrose.
    6. Glucosamine: meningen zijn verdeeld over de werkzaamheid
      1. Glucosamine en chondroitine helpen niet bij artrose (2010)
      2. Huisarts&wetenschap: Glucosamine en chodroïtine bij artrose (2006)
      3. Wetenschappers ‘weer’ positief over glucosamine (2015)
      4. Google scholar: Glucosamine
    7. Google scholar: artrose
    8. Huisarts en wetenschap en NHG en NtvG
      1. 1 t/m 10 van 746 zoekresultaten voor 'artrose'
      2. Artrose (2018). Waar artrose voorheen werd gezien als alleen gewrichtsslijtage, beschouwt men haar nu als een uiterst complexe, multifactoriële, degeneratieve ziekte. Door de vergrijzing en de toenemende BMI van de gemiddelde Nederlander zullen de prevalentie van artrose en de daaraan gerelateerde zorgkosten stijgen. In dit leerartikel geven wij praktische informatie over het ziektebeeld, de diagnostiek en de behandeling. Dit doen wij aan de hand van 10 vragen die leven bij onder anderen huisartsen, internisten en chirurgen.
      3. Medicalisering van de toekomst (2017). 
      4. Beteugeling zorgkosten nodig, maar onverkoopbaar (2017). Stijgende uitgaven in de curatieve zorg dreigen investeringen in onderwijs en klimaat te verdringen. Bij onveranderd beleid zal de groei van de zorgkosten dusdanig toenemen dat ze in 2021 de groei van het bruto binnenlands product dreigt te overstijgen. Dat vraagt dus om kosten-remmende maatregelen. Maar een aanzienlijk deel van de remmingsmogelijkheden die volgens ambtenaren het effectiefst zijn, ligt momenteel politiek te gevoelig.
      5. Zorginstituut: oefentherapie bij artrose in basispakket (2017). Oefentherapie bij artrose van heup en knie kan voor maximaal 12 behandelingen in het basispakket worden opgenomen. Oefentherapie bij reuma heeft geen plaats in het basispakket, zo adviseert Zorginstituut Nederland in een recent rapport (9 maart 2017).
      6. Stepped care bij artrose (2015). Conclusie: De artrosezorg kan beter, vooral omdat niet altijd alle stappen in het zorgproces worden doorlopen. Het zou goed zijn conservatieve behandelmogelijkheden meer te benutten, alvorens over te gaan tot ingrijpender behandelingen. Om meer greep te krijgen op dit behandelproces is verdere verkenning nodig van de besluitvorming in de spreekkamer
      7. Zelfmanagementprogramma bij artrose niet effectief (2014).
        • Context Zelf Management Programma’s (ZMP’s) zijn bedoeld om patiënten met een chronische aandoening te stimuleren een actieve(re) rol aan te nemen in hun medische behandeling.  
        • Bij artrose zijn ZMP’s vooral gericht op voorlichting en gedragsaanpassingen en worden ze aanvullend gegeven op de gangbare medische behandeling. Via verbetering van zelfmanagement wil men pijn, functiebeperking en overige algemene klachten verminderen, en de kwaliteit van leven verbeteren. Klinische vraag: 'Dragen ZMP’s bij aan de effectiviteit van zelfmanagement bij patiënten met artrose'? Conclusie auteurs: Er is kwalitatief matig bewijs dat ZMP’s niet of nauwelijks effectief zijn bij de behandeling van patiënten met artrose.

        • In de huidige richtlijnen over artrose (NHG-Standaarden Niet-traumatische knieproblemen bij volwassenen; Hand- en polsklachten) bestaat de behandeling met name uit het geven van goede voorlichting, desgewenst voorschrijven van pijnstillers en het geven van bewegingsadvies.
        • Ik kan me vinden in de conclusie van de auteurs, dat het geen toegevoegde waarde heeft om patiënten met chronische pijnklachten door knie-, heup- of handartrose tijd, moeite en geld te laten investeren in het volgen van een ZMP
      8. Patienttevredenheid over opiaten bij gewrichtsklachten (2018)
      9. Artrose: 900.000 patiënten voelen doorlopend pijn (2016). Artrose is de meest voorkomende reumatische aandoening. Van de 1,1 miljoen patiënten met artrose ondervindt 84 procent ‘vaak’ of ‘dagelijks’ pijn. Dat blijkt uit een onderzoek van het Reumafonds, dat samen met Erasmus MC Huisartsengeneeskunde is uitgevoerd. Pijnbestrijding artrose-medicatie-helpt-nietDe onderzoekers concluderen dat het nog slecht gesteld is met de pijnbestrijding bij artrose. De voorgeschreven medicatie werkt slechts bij 30 procent van de patiënten naar behoren. Sija de Jong, Manager Patiëntenbelangen bij het Reumafonds, vindt het frustrerend te moeten constateren dat Anno 2016 de pijnbestrijding nog tekort schiet. Daar zal volgens haar méér onderzoek naar verricht moeten worden. Kwaliteit van leven. Effectieve pijnbestrijding is belangrijk voor een goede kwaliteit van leven van artrose-patiënten. Een onderzoeksteam van Erasmus MC gaat nu kijken welke dosering en inname-frequentie van verschillende pijnbestrijdingsmiddelen het beste werken bij artrose.
      10. Alles over sporten: Beweeg- en sportgedrag van mensen met een chronische aandoening of lichamelijke beperking
      11. Artroscopie bij degeneratieve knieaandoening weinig zinvol (2015): Aanbeveling is om geen artroscopie te verrichten bij patiënten van middelbare leeftijd met aanhoudende knieklachten. Ook niet als er bij lichamelijk onderzoek of beeldvormend onderzoek een meniscusscheur of andere structurele afwijking aanwezig blijkt. Deze patiënten moeten behandeld worden als patiënten met gonartrose, zoveel mogelijk conservatief. Paracetamol en oefentherapie zijn net zo effectief of effectiever in pijnbestrijding bij degeneratief knieletsel, ook als er afwijkingen op beeldvormend onderzoek zijn, zoals een meniscusscheur. Daarnaast zijn deze behandelingen op korte en langere termijn veiliger.  
      12. De intra-articulaire glucocorticoïdinjectie: KORT SUCCES MET POTENTIËLE BIJWERKINGEN
      13. NtvG: Artrose. (2018). Waar artrose voorheen werd gezien als alleen gewrichtsslijtage, beschouwt men haar nu als een uiterst complexe, multifactoriële, degeneratieve ziekte. Door de vergrijzing en de toenemende BMI van de gemiddelde Nederlander zullen de prevalentie van artrose en de daaraan gerelateerde zorgkosten stijgen. In dit leerartikel geven wij praktische informatie over het ziektebeeld, de diagnostiek en de behandeling.
    9. Website van het Longfonds, video's: 'motivational interviewing'. Is hier beschreven voor COPD, maar kan toegepast worden voor alle klachtenbeelden waar gedragsverandering van belang is voor herstel. Motivational Interviewing (of motiverende gesprekstechnieken) is een gespreksmethode om tot gedragsverandering te komen. Vaak willen mensen met een (chronische) klacht wel iets veranderen, bijvoorbeeld hun voeding of beweegpatroon, maar lukt het niet. Met 'motivational interviewing' verandert de cliënt zijn gedrag zelf, vanuit de eigen motivatie, en niet vanuit een oplossing die door de zorgverlener wordt opgelegd. U geeft de cliënt meer verantwoordelijkheid over de eigen keuzes (= zelfmanagement).
    10. Weinig effect corticosteroïdinjecties bij knieartrose (2016): Zeer terughoudend zijn met prikken (bij uitzondering doen)
      • De auteurs concluderen dat we IA corticosteroïdinjecties als een experimentele behandeling moeten zien die we niet routinematig moeten inzetten. Wat nu aan te bevelen voor de praktijk? Zeer terughoudend zijn met prikken dus. En als de patiënt met onhoudbare kniepijn voor u zit, controleer dan eerst of hij de analgetica adequaat inneemt. Zit de patiënt echt met zijn handen in het haar? De bijwerkingen lijken mee te vallen, dus dan toch maar die experimentele behandeling!
    11. 'Gewricht op chip' moet onderzoek naar artrosemedicatie vereenvoudigen (2018)
    12. Nivel: Nederlanders vooral met beweegklachten (vnl lage rug en knie) naar de huisarts (2018)
    13. Knee resource:  Infection
    14. Physiotherapists’ experiences with a blended osteoarthritis intervention: a mixed methods study (2018)
    15. CME online. // Artrosepijn. Prof. dr. J. Nijs. Jo Nijs is professor aan de vakgroepen Menselijke Fysiologie & Revalidatiewetenschappen –  Kinesitherapie, Faculteit LK van de Vrije Universiteit Brussel en fysiotherapeut / manueel therapeut in het Universitair Ziekenhuis Brussel. Hij is mede-oprichter van de internationale onderzoeksgroep Pain in Motion (www.paininmotion.be).
      1. Massage of manuele therapie om pijn te beinvloeden
        • “Door je nekspieren te masseren activeren we de pijnstilling in je brein”
        • “Nu activeer ik je spamfilter, om te voorkomen dat er te veel boodschappen uit je rug in je brein terecht komen
      2. Behandeling van pijn bij artrose: balancing biomechanics with pain neuroscience
        • Pijneducatie
        • Bewegingstherapie
        • Stressmanagement
        • Hands-on therapie
      3. Balanceren hands-on met hands-off interventies. Hands-on behandeling:
        • Na pijneducatie
        • Leg breineffecten uit
        • Cave ↑pijnanticipatie
        • Werk niet i.f.v. pijnrapportage
    16. Meetinstrumenten / algemene info
      1. Centrale sensitisatie
      2. Pijneducatie 
      3. Boek: pain related fear, zie 'bol.com'
      4. Boek: Gradet activity, zie 'bol.com'